{"id":1195,"date":"2018-10-20T23:00:33","date_gmt":"2018-10-20T20:00:33","guid":{"rendered":"https:\/\/marx-21.net\/?p=1195"},"modified":"2019-04-09T20:55:23","modified_gmt":"2019-04-09T17:55:23","slug":"kimin-krizi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/marx-21.net\/?p=1195","title":{"rendered":"Kimin krizi?"},"content":{"rendered":"

D\u00f6vizle do\u011frudan ili\u015fkisi olmayan toplumun ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu, d\u00f6viz kurundaki y\u00fckseli\u015fin etkisini do\u011frudan hissetmedi. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 ay i\u00e7inde i\u015f\u00e7iler ve yoksullar bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ya\u015famlar\u0131nda <\/span>daha <\/span>derinden hissetmeye ba\u015flayacak.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>Bu nedenle esas krizin hen\u00fcz ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. <\/span><\/p>\n

D\u00f6viz kurlar\u0131ndaki y\u00fckselmenin nedenini s\u0131kl\u0131kla dile getirildi\u011fi gibi \u201cd\u0131\u015f mihraklar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131\u201d ve\/veya \u201ch\u00fck\u00fcmetin beceriksizli\u011fi\u201d olarak g\u00f6rmek b\u00fcy\u00fck resmi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmam\u0131za neden olabilir. Zaten esas sorun TL\u2019nin de\u011fer kaybetmesi de de\u011fil. TL\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc sadece gelmekte olan krizin habercisi<\/span>ydi<\/span> v<\/span>e <\/span>bir \u015fekilde kur <\/span>d\u00fc\u015f<\/span>se bile <\/span>bu kriz bitemeyecek.<\/span><\/p>\n

Yurtta kriz, cihanda kriz<\/h1>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik krizi (temposu farkl\u0131 olsa da) d\u00fcnyadaki krizlerin bir par\u00e7as\u0131. 2008 y\u0131l\u0131nda d\u00fcnya kapitalist sistemi a\u011f\u0131r bir darbe ald\u0131. Emlak \u00fczerindeki a\u015f\u0131r\u0131 bor\u00e7lanma, emlak fiyatlar\u0131 ve bor\u00e7lardan t\u00fcretilen finansal varl\u0131klar \u00fczerindeki spek\u00fclasyonun artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Spek\u00fclatif balon patlay\u0131nca bankalar, \u00f6denemeyen alacaklar\u0131yla ba\u015f ba\u015fa kald\u0131; insanlar, bor\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6deyemez durumda olduklar\u0131 i\u00e7in evlerini kaybediyordu. Bu hastal\u0131k k\u00fcresel finansal sisteme bula\u015f\u0131nca ABD\u2019de ba\u015flayan \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131. Sular y\u00fcksel<\/span>dik\u00e7e <\/span>\u00f6nce en k\u0131sa boylular bo\u011fulmaya ba\u015flad\u0131. \u0130rlanda, Yunanistan, \u0130zlanda, \u0130spanya, Portekiz \u00e7ok ciddi finansal ve ekonomik \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fler ya\u015fad\u0131. K\u00fcresel krizin T\u00fcrkiye\u2019yi \u201cte\u011fet ge\u00e7ti\u011fi\u201d s\u00f6ylense de GSYH\u2019da (y\u0131ll\u0131k yurti\u00e7i \u00fcretim) %6\u2019l\u0131k bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fand\u0131. Ancak T\u00fcrkiye\u2019de bir <\/span>bankac\u0131l\u0131k<\/b><\/span> krizi ya\u015fanmad\u0131. Bunun iki temel nedeni vard\u0131: 1) T\u00fcrkiye\u2019de bankalar\u0131n \u00e7o\u011fu 2001 krizinde <\/span>yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, <\/i><\/span>yani <\/span>hortumlanan banka kasalar\u0131 bizim vergilerimizle doldurulmu\u015ftu, 2) <\/span>T\u00fcrkiye\u2019deki bankalar patlayan spek\u00fclatif balona hen\u00fcz fazla dahil olmam\u0131\u015ft\u0131. <\/span><\/p>\n

2008 y\u0131l\u0131nda \u201cserbest piyasa\u201d efsanesi \u00e7ok fena te\u015fhir oldu. Her yerde devletler b\u00fcy\u00fck sermayenin ve bankalar\u0131n iflaslar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in trilyonlarca dolar para ak\u0131tt\u0131. \u0130ngiltere h\u00fck\u00fcmeti batan bankalar\u0131 ge\u00e7ici olarak devletle\u015ftirdi. Ancak hala elinde kalan bir banka var. ABD, Avrupa, \u0130ngiltere merkez bankalar\u0131 reel sekt\u00f6r\u00fcn (\u00fcretim yap\u0131lan alan\u0131n) batmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in \u201cparasal geni\u015fleme\u201d (quantative easing) politikas\u0131yla piyasalar\u0131 paraya bo\u011farak faizleri d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n

\u201cSerbest piyasa\u201d ideolojisi, devletlerin piyasalara bu dev m\u00fcdahalelerine engel te\u015fkil etmedi. Ancak m\u00fcdahalenin \u015feklinde sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131na dokunmama prensibi belirleyici oldu. Normalde do\u011frudan devletin kontrol\u00fc alt\u0131nda harcanan devletin paras\u0131 <\/span>(<\/span>yani halktan toplanan vergiler<\/span>)<\/span> bu sefer \u201ckurtar\u0131lan\u201d banka ve \u015firketlerin kontrol\u00fcne b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f oldu. Sonu\u00e7 olarak bu paran\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 verimli bir yere de\u011fil, sadece yeni spek\u00fclatif alanlara akt\u0131. D\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda emlak fiyatlar\u0131 tekrar y\u00fckselmeye ba\u015flad\u0131. T\u00fcrkiye\u2019ye gelen d\u00fc\u015f\u00fck faizli \u201cs\u0131cak\u201d paran\u0131n kaynaklar\u0131ndan biri buydu. <\/span><\/p>\n

Devletlerin bu \u015fekilde m\u00fcdahale etmesinin ikinci bir sonucu vard\u0131. Vergiyle toplanan kaynaklar b\u00fcy\u00fck sermayelerin iflas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131. Ancak bu yard\u0131m kar\u015f\u0131s\u0131nda sermayedarlar\u0131n m\u00fclkiyet haklar\u0131na dokunulmad\u0131. Bununla beraber elinde emlak gibi varl\u0131klar\u0131 olanlar \u201cparasal geni\u015fleme\u201dden kaynakl\u0131 yeni spek\u00fclatif balonlar sayesinde daha da zenginle\u015fti.<\/p>\n

Devletlerin krizi erteleme \u00e7abalar\u0131, vergi \u00f6deyen yoksul halk\u0131n elindeki varl\u0131klar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 daha zenginlere transfer etmekle sonu\u00e7land\u0131. Son 30 senede zengin ve yoksul aras\u0131ndaki u\u00e7urumun dramatik olarak artmas\u0131nda do\u011frudan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n hak ve \u00fccretlerine sald\u0131r\u0131lar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bu t\u00fcr \u201ckriz erteleme y\u00f6ntemleri\u201d de \u00f6nemli bir rol oynad\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de kriz<\/h2>\n

Son 30 senede \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc defa ciddi bir d\u00f6viz kuru krizi ya\u015f\u0131yoruz. Bunlardan birincisi \u00c7iller\u2019in iktidarda oldu\u011fu 1994\u2019te, ikincisi Ecevit\u2019in iktidarda oldu\u011fu 2001\u2019de ve sonuncusu da Erdo\u011fan\u2019\u0131n ba\u015fkan oldu\u011fu 2018\u2019de ya\u015fand\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bu kriz sadece var olan h\u00fck\u00fcmetin nitelikleri y\u00fcz\u00fcnden \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011fil. Tekrar krize girmi\u015f olmam\u0131z bu h\u00fck\u00fcmetin \u00f6nceki h\u00fck\u00fcmetlerden farkl\u0131 olmas\u0131ndan de\u011fil, <\/span>yeterince farkl\u0131 olmamas\u0131<\/i><\/span>ndan kaynaklan\u0131yor. <\/span><\/p>\n

\u00dc\u00e7 kriz birbirinin ayn\u0131s\u0131 de\u011fil, ancak ortak y\u00f6nleri var. \u00d6rne\u011fin her \u00fc\u00e7 kriz d\u00f6neminde de TL k\u0131sa s\u00fcrede %50\u2019lere kadar varan de\u011fer kay\u0131plar\u0131 ya\u015fad\u0131. \u00d6nceki iki d\u00f6viz krizinden sonra reel ekonomide ya\u015fanan \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f, i\u015f\u00e7ilerin ve yoksullar\u0131n ya\u015fam standartlar\u0131 ciddi \u00f6l\u00e7\u00fcde bozdu. Ya\u015fanan sonuncu krizin de (kar\u015f\u0131 m\u00fccadele olmazsa) b\u00f6yle bir sonucu olmas\u0131n\u0131 beklemek olduk\u00e7a ger\u00e7ek\u00e7i.<\/p>\n

Liran\u0131n de\u011fer kayb\u0131 ve yoksullar<\/h2>\n

Krizin yans\u0131malar\u0131ndan birisi TL\u2019nin yabanc\u0131 paralara g\u00f6re h\u0131zla de\u011fer kaybetmesi. T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonraki tarihinde bir ka\u00e7 defa b\u00f6ylesi dramatik d\u00fc\u015f\u00fc\u015fler ya\u015fand\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de 1980\u2019li y\u0131llara kadar sabit, sonra ise esnek (veya serbest) d\u00f6viz kuru rejimi uyguland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerin ger\u00e7ekle\u015fme s\u00fcre\u00e7leri birbirinden farkl\u0131. Sabit kur sisteminde liran\u0131n yabanc\u0131 paralar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011feri ve bu de\u011ferin d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi h\u00fck\u00fcmet (ya da \u00f6rne\u011fin merkez bankas\u0131, para kurulu vs gibi ba\u015fka bir kamu otoritesi) karar\u0131yla olur. Yerli paran\u0131n (TL) yabanc\u0131 paralar (Dolar, Avro\u2026) kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011ferinin idari bir kararla d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesine deval\u00fcasyon<\/i> ad\u0131 verilir. Esnek (serbest) kur rejiminde ise paran\u0131n de\u011ferinin d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi idari bir kararla ve aniden olmaz. Kurun de\u011feri piyasada olu\u015fan arz-talep ili\u015fkisinin sonucu olarak s\u00fcrekli de\u011fi\u015febilir ve de\u011fi\u015fimler genellikle zamana yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kriz etkisi yaratmaz. Ne var ki serbest kur sisteminde b\u00fcy\u00fck ve h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimler \u015fok etkisi yarat\u0131r.<\/p>\n

Kurdaki y\u00fckselmenin ilk sonucu \u00fclkedeki mal ve hizmet fiyatlar\u0131n\u0131n yabanc\u0131lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fc\u015fmesi, ama \u00fclkede ya\u015fayanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan artmas\u0131d\u0131r. Tabii bu durumun yarataca\u011f\u0131 sonu\u00e7lar her kesim i\u00e7in ayn\u0131 de\u011fildir. Mal ve hizmet \u00fcretimini kontrol eden patronlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 i\u00e7in d\u00fcnya piyasas\u0131 daha kolay ve daha k\u00e2rl\u0131 hale gelir. Ayn\u0131 mal\u0131 yurt d\u0131\u015f\u0131nda satmak yurt i\u00e7inde satmaya g\u00f6re daha k\u00e2rl\u0131 olur. B\u00f6ylece sermaye yeniden k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rabilir.<\/p>\n

Kom\u015fumuz Yunanistan\u2019\u0131n krizini k\u00f6t\u00fcle\u015ftiren fakt\u00f6rlerden biri Yunanistan\u2019\u0131n Avro\u2019dan \u00e7\u0131kamamas\u0131yd\u0131. Yunan sermayesi kendi para birimine sahip olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yerli paran\u0131n de\u011feriyle oynayamad\u0131. Bu nedenle do\u011frudan \u00fccretleri keserek, refah devletini par\u00e7alayarak i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na vah\u015fi bir sald\u0131r\u0131 yapmak zorunda kald\u0131lar.<\/p>\n

Kur krizlerinin T\u00fcrkiye\u2019deki sonu\u00e7lar\u0131ndan birisi ekonominin k\u00fc\u00e7\u00fclmesidir. \u0130\u015f yerleri kapan\u0131r, i\u015f\u00e7iler i\u015fsiz kal\u0131r. Bu durum, i\u015f\u00e7ilerin \u00fccretlerini a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7ekmek i\u00e7in patronlara yeni bir f\u0131rsat yarat\u0131r. \u0130\u015fsiz kalan i\u015f\u00e7i ac\u0131 \u00e7eker; ancak d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretle i\u015f bulabilen de \u00f6yle.<\/p>\n

\u00dclkedeki fiyatlar\u0131n y\u00fckselmesi reel \u00fccretleri (emek\u00e7ilerin sat\u0131n alma g\u00fcc\u00fcn\u00fc) d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. \u0130thal edilen her mal hemen pahal\u0131la\u015fmaya ba\u015flar. \u0130thal girdi oran\u0131 en az olan tar\u0131m gibi sekt\u00f6rlerde bile ba\u015fta enerji olmak \u00fczere ciddi bir ithal girdi kullan\u0131m\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

Kur sistemi ne olursa olsun TL\u2019nin de\u011ferinin d\u00fc\u015fmesinin yoksul halk \u00fczerindeki etkileri bizim taraf\u0131n verece\u011fi tepkiden, uygulanacak politikalardan ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00e7ok kararl\u0131 bir m\u00fccadele vermezse TL\u2019nin de\u011ferinin d\u00fc\u015fmesinin olas\u0131 negatif sonu\u00e7lar\u0131 her zaman i\u015f\u00e7ilerin, yoksullar\u0131n ya\u015fam standartlar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7eker.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak kurdaki y\u00fckselme – e\u011fer i\u015f\u00e7iler direnmezse \u2013 kaynaklar\u0131n do\u011frudan i\u015f\u00e7ilerden al\u0131n\u0131p sermayeye transfer edilmesini sa\u011flayan bir olguya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Ay\u015fe Teyze, H\u0131z\u0131r Amca yoksulla\u015f\u0131rken, kendilerine teyze veya amca diye hitap edilemeyecek patronlar zenginle\u015fir.<\/p>\n

TL\u2019nin de\u011fer kay\u0131plar\u0131 tarihi<\/h2>\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra T\u00fcrk Liras\u0131\u2019ndaki en \u00f6nemli de\u011fer kay\u0131plar\u0131na bakarsak \u015fu resim net bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: \u0130ktidar partileri de\u011fi\u015fiyor, finans politikalar\u0131 de\u011fi\u015fiyor, ancak yoksullar her zaman kaybediyor.<\/p>\n

Eyl\u00fcl 1946, TL\u2019nin dolar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011fer kayb\u0131 %53:<\/b><\/span> CHP iktidar\u0131, ba\u015fbakan Recep Peker. Bu deval\u00fcasyon sayesinde T\u00fcrkiye Mart 1947\u2019de <\/span>\u0130<\/span>MF\u2019ye kat\u0131ld\u0131.<\/span><\/p>\n

1958, TL\u2019nin dolar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011fer kayb\u0131 %69:<\/b><\/span> Demokrat Parti iktidar\u0131, ba\u015fbakan Adnan Menderes<\/span><\/p>\n

24 Ocak 1980, TL\u2019nin dolar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011fer kayb\u0131 %32:<\/b><\/span> Adalet Partisi-Milli Selamet Partisi koalisyonu iktidarda, ba\u015fbakan S\u00fcleyman Demirel<\/span><\/p>\n

5 Nisan 1994, TL\u2019nin dolar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011fer kayb\u0131 %50:<\/b><\/span> DYP-SHP koalisyonu iktidarda, ba\u015fbakan Tansu \u00c7iller. GSYH %6 d\u00fc\u015ft\u00fc.<\/span><\/p>\n

19 \u015eubat 2001, TL\u2019nin dolar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki de\u011fer kayb\u0131 %50:<\/b><\/span> DSP-MHP-ANAP koalisyonu iktidarda. GSYH %5,7 d\u00fc\u015ft\u00fc. <\/span><\/p>\n

Ve \u015fu anda yeni bir krizin ortas\u0131nday\u0131z. TL h\u0131zla de\u011fer kaybetti. Bundan ciddi bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f ihtimali g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Genellikle b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015ften sonra piyasalar\u0131n pani\u011fi sakinle\u015fince ufak bir d\u00f6n\u00fc\u015f olabilir, ama TL\u2019nin de\u011fer kayb\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kal\u0131c\u0131 olacak gibi. \u0130ktisat\u00e7\u0131lar faiz art\u0131\u015f\u0131n\u0131 bir \u00e7are olarak \u00f6neriyorlar. Hem 1994\u2019teki hem de 2001\u2019deki krizlerde faizler g\u00f6klere kadar \u00e7\u0131km\u0131\u015f, ama yine de TL\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc \u00f6nlenememi\u015fti. Tabii ki artan faizler TL \u00fczerinden bor\u00e7lu olan dar ve sabit gelirlileri vuruyor.<\/p>\n

\u00d6nceki krizlerde kur art\u0131\u015f\u0131ndan sonra ekonomide k\u00fc\u00e7\u00fclme ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na ciddi bir sald\u0131r\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. \u015eimdi de bu sald\u0131r\u0131n\u0131n kafas\u0131 g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

D\u00f6viz \u00fczerinden a\u015f\u0131r\u0131 bor\u00e7lanma iki taraf\u0131 b.klu bir de\u011fnek. Reel i\u015f\u00e7i \u00fccretlerini a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7ekiyor. Ayn\u0131 zamanda patronlar\u0131n d\u00f6vize endeksli bor\u00e7lar\u0131 \u00f6denemez hale geliyor.<\/p>\n

\u0130MF\u2019nin T\u00fcrkiye raporlar\u0131 manzaray\u0131 net olarak kar\u015f\u0131m\u0131za koyuyor. Kendileri i\u00e7in yazd\u0131klar\u0131 ya da yazd\u0131rd\u0131klar\u0131 raporlarda \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde krizin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u201cwage suppression\u201d yani \u201ci\u015f\u00e7i \u00fccretlerini bast\u0131rmak\u201d oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. \u00d6rne\u011fin 24 Ocak 1980 kararlar\u0131n\u0131n arkas\u0131ndan gelen deval\u00fcasyon ve 12 Eyl\u00fcl 1980 darbesinden sonraki reel \u00fccret d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden \u0130MF \u00e7ok memnundu. Ama kendi ifadeleriyle \u201cmaalesef\u201d 1989\u2019deki i\u015f\u00e7i direni\u015fleriyle ba\u015flayan d\u00f6nemde \u00fccretler h\u0131zla artmaya ba\u015flad\u0131. Tabii bu, \u0130MF i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir sorun te\u015fkil ediyordu.<\/p>\n

Her krizin merkezi sorusu \u015fudur: Faturay\u0131 kim \u00f6deyecek? Krizin kurban\u0131 i\u015f\u00e7iler mi, yoksa krizi yaratan sistemden zenginle\u015fenler mi? Bu sorunun cevab\u0131 \u00f6nceden belirlenmi\u015f de\u011fil, m\u00fccadeleye ba\u011fl\u0131.<\/p>\n

Bu krizin \u00f6zg\u00fcn yanlar\u0131<\/h2>\n

Bu krizin baz\u0131 iktisadi yanlar\u0131 \u00f6nceki krizlerden farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bunun iki sebebi var. AK Parti\u2019nin \u00f6zel politik nitelikleri ve d\u00fcnyaya h\u00e2kim neo-liberal politikalar\u0131n ge\u00e7 de olsa T\u00fcrkiye\u2019de uygulanmas\u0131.<\/p>\n

AK Parti h\u00fck\u00fcmeti 2001 krizi arkas\u0131ndan ve bu kriz y\u00fcz\u00fcnden 2002 y\u0131l\u0131nda tek parti olarak iktidara gelebildi. AK Parti tutarl\u0131 ve \u0131srarl\u0131 neo-liberal politikalar\u0131 uygulayan ilk h\u00fck\u00fcmet oldu. \u00d6nceki neo-liberalizm dayatma giri\u015fimleri eninde sonunda ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. 24 Ocak 1980 kararlar\u0131 1989 y\u0131l\u0131ndaki i\u015f\u00e7i direni\u015fine yenildi. 1994 krizi sonras\u0131 dayat\u0131lan Tansu \u00c7iller ve Murat Karayal\u00e7\u0131n\u2019\u0131n imzalad\u0131\u011f\u0131 5 Nisan 1994 \u0130MF anla\u015fmas\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi sayesinde \u00e7\u00f6pe at\u0131ld\u0131.<\/p>\n

2001 krizi ertesinde iktidara gelen AK Parti daha \u00f6nce planlan\u0131p yap\u0131lamayan \u00f6zelle\u015ftirme furyas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi. D\u00fcnyadaki her \u00f6zelle\u015ftirme f\u0131rt\u0131nas\u0131nda oldu\u011fu gibi kamu mallar\u0131 \u00f6zel sermayeye hara\u00e7 mezat devredildi. Tabii ki d\u00fcnyadaki her iktidar gibi AK Parti de kendisine yak\u0131n sermayeyi zenginle\u015ftirmeye dikkat etti ve bu sermayeden politik destek bekledi (AK Parti\u2019nin sosyo-ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131 incelemek \u00f6nemli olsa da bu makalenin konusu de\u011fil. Burada sadece krizin iktisadi ve s\u0131n\u0131fsal sonu\u00e7lar\u0131na de\u011finiliyor).<\/p>\n

Ayr\u0131ca bir dizi ba\u015fka \u00fclkede oldu\u011fu gibi finansal alanda Yap-\u0130\u015flet-Devret ve benzeri s\u00f6zle\u015fmelerle b\u00fcy\u00fck projeler i\u00e7in bor\u00e7lanman\u0131n kamu de\u011fil \u00f6zel sekt\u00f6r \u00fczerinden g\u00f6sterilmesini sa\u011flad\u0131lar. 2008 d\u00fcnya krizi sonras\u0131ndaki d\u00f6nemde d\u00fcnyada esen \u201cucuz para\u201d havas\u0131 bu i\u015fi \u00e7ok kolayla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n

\u00c7e\u015fitli finansal tekniklerle devletin (en az\u0131ndan k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde) bor\u00e7lanmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6sterdiler. Bor\u00e7lar \u00f6zel sekt\u00f6re aktar\u0131ld\u0131. Daha do\u011frusu bor\u00e7lar \u00f6zel sekt\u00f6r \u00fczerinden al\u0131nd\u0131. \u00d6rne\u011fin b\u00fcy\u00fck projeler i\u00e7in Yap-\u0130\u015flet-Devret modeli kullan\u0131yor. K\u00f6pr\u00fc in\u015fa eden konsorsiyum, in\u015faat masraflar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in bor\u00e7 al\u0131yor. Devlet, k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn ge\u00e7i\u015f gelirlerini belli (ve uzun) bir s\u00fcre i\u00e7in in\u015faat\u00e7\u0131lara aktar\u0131yor. \u0130n\u015faat\u00e7\u0131lara olan bor\u00e7 b\u00f6ylece \u00f6deniyor. Ancak devlet ayn\u0131 zamanda bu gelire dair garanti veriyor. Bilindi\u011fi gibi 3. K\u00f6pr\u00fc ve \u0130zmit K\u00f6rfezi \u00fczerine yap\u0131lan Osman Gazi K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u2019nde devlet milyonlarca dolar\u0131 cebinden (daha do\u011fru bizim cebimizden) m\u00fcteahhitlere \u00f6d\u00fcyor.<\/p>\n

Devletin kasas\u0131ndan \u00e7\u0131kan paralara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Yap-\u0130\u015flet-Devret, devlet i\u00e7in pahal\u0131 bir bor\u00e7lanma y\u00f6ntemi. M\u00fcteahhit hi\u00e7 bir risk \u00fcstlenmiyor. Devlet; bor\u00e7, kamu borcu olmad\u0131\u011f\u0131 halde borcun taksitlerini sonuna kadar \u00f6demek zorunda.<\/p>\n

Bu finansman modeli sadece b\u00fcy\u00fck k\u00f6pr\u00fc, t\u00fcnel, havaalan\u0131 gibi projeler i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131yor. Belediye otob\u00fcsleri de ayn\u0131 \u015fekilde al\u0131n\u0131yor (\u201cgelir payla\u015f\u0131m modeli\u201d). \u00d6zel Halk Otob\u00fcsleri de\u011fil; s\u00f6zde belediyenin kendi otob\u00fcsleri bu y\u00f6ntemle al\u0131n\u0131yor. Ya da daha da \u00f6nemlisi yeni kurulan devlet hastaneleri, benzer bir y\u00f6ntemle devletin garantisiyle \u00f6zel sermaye taraf\u0131ndan in\u015fa edilip i\u015fletilecek. B\u00fct\u00fcn bu neo-liberal muhasebecilik hileleri T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc de\u011fil. Bu kurnaz y\u00f6ntemlerin yaratt\u0131\u011f\u0131 tahribat d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde ya\u015fan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin \u0130ngiliz devlet hastaneleri ve devlet liseleri de benzer durumda.<\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131n AK Parti\u2019nin bir fark\u0131 var. \u00d6zellikle ilk d\u00f6nemlerinde sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim ve belediye hizmetleri alanlar\u0131nda yoksul ve dindar taban\u0131n\u0131 memnun edecek bir dizi de\u011fi\u015fime imza att\u0131. Halk, devlet hastanesinde kuyrukta beklemek yerine %20\u2019sini (sonra %30\u2019u oldu) \u00f6deyerek \u00f6zel hastanede daha uygar bir muamele g\u00f6rme f\u0131rsat\u0131 elde etti. Ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc kad\u0131nlara okullara girme ve kamu sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131 yava\u015f (ama \u00e7ok yava\u015f) da olsa verildi. Belediyeler yoksul halk\u0131n istedi\u011fi hizmetleri (hizmetleri kendilerine yak\u0131n ta\u015feron \u015firketlere vererek de olsa) sa\u011flamaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

AK Parti\u2019nin \u00f6nceki iktidar partilerinden \u00f6nemli bir fark\u0131 da kitlesel (ve se\u00e7im d\u00f6nemleri d\u0131\u015f\u0131nda da \u00f6rg\u00fctl\u00fc olan) bir tabana sahip olmas\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de her iktidar\u0131n \u00fcnl\u00fc \u201cpastadan pay\u0131\u201d var. \u0130ktidarlar, bir \u015fekilde devletin imk\u00e2nlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 birilerine aktar\u0131yor. AK Parti\u2019nin fark\u0131 bu mebla\u011f\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 elindeki vak\u0131flar\u0131 ve belediyeleri kullanarak ger\u00e7ek ihtiya\u00e7 sahiplerine ula\u015ft\u0131rmas\u0131 oldu. T\u00fcrkiye n\u00fcfusun ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun yoksul ve dindar oldu\u011funu unutmamakta fayda var. Elbette yolsuzluk da zaman i\u00e7inde artt\u0131. Buna ra\u011fmen k\u0131smen yoksullara \u00e7al\u0131\u015fan paralel bir devlet mekanizmas\u0131 olu\u015ftu. Burada kastedilen \u201cparalel devlet yap\u0131s\u0131\u201d, AK Parti bir zamanlar en s\u0131k\u0131 orta\u011f\u0131 olan G\u00fclen Cemaati de\u011fil; AK Parti\u2019nin kendisi.<\/p>\n

AK Parti -T\u00fcrkiye\u2019deki her iktidar gibi- sendikalar\u0131 kontrol alt\u0131nda tutmaya \u00f6zen g\u00f6steriyor. Ba\u015fta memurlar i\u00e7in olmak \u00fczere kendi sendikalar\u0131n\u0131 kurdu ya da mevcut sendikalara el koydu. Ancak bu sendikala\u015fman\u0131n tamamen \u201csahte\u201d oldu\u011funu s\u00f6ylemek do\u011fru olmaz. Tabii ki patron ve y\u00f6neticilerin bask\u0131s\u0131yla i\u015f\u00e7iler bu sendikalara kaydoluyor. Ancak a\u015fa\u011f\u0131dan \u00fccret ya da ba\u015fka konularda bask\u0131 gelince bu sendikalar bile belli bir yere kadar i\u015f\u00e7ilere fayda sa\u011flamak zorunda kal\u0131yor.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla AK Parti iktidar\u0131 bir miktar yoksullar\u0131 tatmin etmek zorunda olan bir iktidar ve epey uzun bir s\u00fcre bunu yapmay\u0131 becerdi. \u0130ktisadi memnuniyet yan\u0131nda iki kez kamuoyuyla a\u00e7\u0131k\u00e7a payla\u015f\u0131lan \u201cbar\u0131\u015f s\u00fcreci\u201d AK Parti\u2019nin dindar taban\u0131n\u0131 memnun etti. G\u00fcneydo\u011fu\u2019da \u201cM\u00fcsl\u00fcman M\u00fcsl\u00fcman\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyecekti\u201d.<\/p>\n

Nereye kadar?<\/h2>\n

Burada sonsuza dek devam edilemeyecek bir \u00e7eli\u015fki var: Hem neo-liberal iktisadi politikalar uygulanacak, hem sermayenin en az bir k\u0131sm\u0131na k\u0131yaklar verilecek, hem de ayn\u0131 anda yoksul halk\u0131n bir k\u0131sm\u0131 memnun edilecek. Bu \u00e7eli\u015fkinin \u00fczerine 2000\u2019li y\u0131llarda d\u0131\u015far\u0131ndan bolca akan, d\u00fc\u015f\u00fck faizli (ama art\u0131k faizi artmaya ba\u015flayan) bor\u00e7 para sorunu var. Bu parayla in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcnde ve b\u00fcy\u00fck projelerde istihdam yarat\u0131ld\u0131. Hem do\u011frudan bu projelerde hem projelerin b\u00fct\u00fcn tedarik zincirinde i\u015f\u00e7ilere \u00fccret veriliyordu.<\/p>\n

Bu emlak balonunun ve projelerin cirosundan sermayeye cukka vermek, \u00e7al\u0131\u015fanlara i\u015f, yoksullara bir miktar refah da\u011f\u0131tmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc; ama d\u00f6viz \u00fczerinden devasa bir \u00f6zel sekt\u00f6r bor\u00e7lanmas\u0131 pahas\u0131na. \u00d6nceki d\u00f6nem bu bor\u00e7 \u00fczerindeki faiz d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir sorun yok gibiydi. Ancak d\u00fcnyada faizler y\u00fckselmeye ba\u015flay\u0131nca bu bor\u00e7lar\u0131n \u00f6denemeyece\u011fi korkusu yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Bir miktar kafas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar (Ali Babacan ve Mehmet \u015eim\u015fek gibi eski AK Parti bakanlar\u0131 da dahil) uzun bir s\u00fcre cari a\u00e7\u0131k ve \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn bor\u00e7 y\u00fck\u00fcn\u00fcn uzun vadede s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 nazik bir \u015fekilde ifade ediyordu. Ancak Karl Marx\u2019\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi kapitalizm krize do\u011fru gitti\u011finde her \u015fey daha g\u00fczel gidiyor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr… ta ki g\u00fczel gitmeyi b\u0131rakana kadar.<\/p>\n

Ve b\u00f6yle oldu. 2001 krizinin f\u0131rlat\u0131lan bir anayasa kitap\u00e7\u0131\u011f\u0131 ile ili\u015fkisi ne kadarsa (ki yoktu) 2018 krizinin Trump ve Rahip Brunson ile alakas\u0131 da o kadard\u0131r. Bu, d\u0131\u015f mihraklar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir kriz de\u011fil.<\/p>\n

Trump\u2019\u0131n rahip meselesini bahane ederek ilan etti\u011fi \u00e7elik ve al\u00fcminyuma g\u00fcmr\u00fck vergisi art\u0131\u015f\u0131 tetikleyici rol oynad\u0131. Vergilerin ger\u00e7ek ekonomi \u00fczerindeki etkisinden de\u011fil. T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok az al\u00fcminyum \u00fcretiliyor. T\u00fcrkiye\u2019nin ciddi bir \u00e7elik ihracat\u0131 (ve ithalat\u0131: en az 400 \u00e7e\u015fit \u00e7elik var \u2013 hepsi ayn\u0131 de\u011fil) var. Ancak ABD ile olan geli\u015fmeler paralelinde Avrupa Birli\u011fi\u2019nin \u00c7in\u2019den gelen \u00e7eli\u011fe uygulad\u0131\u011f\u0131 ek g\u00fcmr\u00fck vergileri sayesinde T\u00fcrkiye\u2019den Avrupa Birli\u011fi\u2019ne olan \u00e7elik ihracat\u0131nda patlama ya\u015fan\u0131yor. Trump sayesinde \u00e7elik ihracat\u0131m\u0131z \u00e7\u00f6kmeyecek.<\/p>\n

Bu g\u00fcmr\u00fck vergilerinin tetikleyici etkisi vergilerin do\u011frudan sonu\u00e7lar\u0131ndan kaynaklanm\u0131yor. H\u00fck\u00fcmetin \u201cyeni Osmanl\u0131\u201d heveslerinden do\u011fan, ABD ve T\u00fcrkiye\u2019nin Suriye politikalar\u0131n\u0131n aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmalar gibi di\u011fer d\u0131\u015f politika meseleleri \u00e7ok daha \u00f6nemli. E\u011fer d\u0131\u015f politikadaki bu geli\u015fmeler T\u00fcrkiye\u2019nin ABD\u2019den uzakla\u015fmas\u0131 ve Rusya\u2019ya yak\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n i\u015fareti ise spek\u00fclat\u00f6rler hesap edemeyecekleri riskleri sevmez. Bu, barda\u011f\u0131 ta\u015f\u0131ran son damla oldu ve kriz patlak verdi.<\/p>\n

\u015eimdi nereye?<\/h2>\n

D\u00f6viz kuru nereye giderse gitsin bu kriz ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bunun etkisini maalesef hepimiz \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki haftalar ve aylarda cebimizde hissedece\u011fiz. Olacak olanlar\u0131 1994 ve 2001 krizlerinden tahmin edebiliriz. D\u00fc\u015fen TL de\u011ferinden olumlu etkilenen sekt\u00f6rler olacak (\u00f6rne\u011fin otomotiv ve turizm), ancak ekonominin motoru olan in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn kaderi k\u00f6t\u00fc. \u0130\u015f\u00e7iler i\u015ften at\u0131lacak, genel istihdam azalacak. Hem ekonomi ini\u015fe ge\u00e7ecek hem de fiyatlar y\u00fckselecek.<\/p>\n

Kriz 16 senedir T\u00fcrkiye\u2019de uygulanan neo-liberal politikalar ve d\u00fcnyadaki 2008 krizi sonras\u0131 geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan sistemle u\u011fra\u015fmadan kolay bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u201cMerkez bankas\u0131n\u0131n \u00f6zerkli\u011fi\u201dnden bahsedenler sadece neo-liberal hastal\u0131k i\u00e7in neo-liberal tedavi \u00f6neriyorlar. \u201cFaizleri y\u00fckseltmek gerekiyor\u201d diyenler ayn\u0131 hataya d\u00fc\u015f\u00fcyor. D\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131 savunmak i\u00e7in kapitalist ekonomiler faiz y\u00fckseltir; bu, krizi \u00e7\u00f6zmez, sadece ge\u00e7ici olarak ekonomiyi resesyona sokmak pahas\u0131nda da olsa kurun oynakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Ancak temel kriz derinse faizler kuru bile savunamaz. 1994 ve 2001 y\u0131llar\u0131nda faizler g\u00f6klere \u00e7\u0131kt\u0131, ama kur y\u00fckselmeye devam etmi\u015fti.<\/p>\n

Durum d\u00fczelecekse biri bedel \u00f6deyecek. Her zamanki gibi sorun, bu bedeli kimin \u00f6deyece\u011fi.<\/p>\n

Krize do\u011fru ilerlerken her \u015fey \u00e7ok g\u00fczel g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken, b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck sermayedarlar, eski ve yeni sermayedarlar ceplerine bol para, devletin paras\u0131n\u0131 (yani bizim param\u0131z\u0131) indiriyorlard\u0131. \u0130\u015fleri biraz zora girince devletten vergilerinin affedilmesini istediler. Maa\u015flar\u0131m\u0131zdan kesilen vergilerse kesilmeye devam etti. Sermayenin bor\u00e7lar\u0131 affedildi. Biz b\u00fct\u00fcn devleti finanse etmeye devam ettik. Fiilen para bizden al\u0131n\u0131p sermayeye verildi.<\/p>\n

\u015eimdi gemi ger\u00e7ekten bat\u0131yor. \u201cHepimiz ayn\u0131 gemideyiz\u201d deniyor. Ama baz\u0131 yolcular \u00e7oktan filikalarda yerlerini rezerve etmi\u015f, g\u00fcvertede keman \u00e7ald\u0131r\u0131yorlar. Biz bo\u011fulma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131y\u0131z.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu manevralar y\u00fcz\u00fcnden e\u015fitsizli\u011fi \u00f6l\u00e7en Gini Endeksi\u2019ne g\u00f6re yap\u0131lan OECD s\u0131ralamas\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n en e\u015fitsiz alt\u0131nc\u0131 \u00fclkesiyiz. Sadece G\u00fcney Afrika, Costa Rica, Meksika, Brezilya ve \u015eili bizden daha k\u00f6t\u00fc.<\/p>\n

Krizden \u00e7\u0131kman\u0131n tek yolu zenginlerin zenginli\u011fine el koymakt\u0131r. Vergi \u00f6dememi\u015f \u015firketlere el konulmal\u0131 ve bir daha da \u00f6zelle\u015ftirilmemelidir.<\/p>\n

Bu \u00e7ok soyut ve uzak bir talep gibi gelebilir. Bu yoldaki ilk ad\u0131m, krizin faturas\u0131n\u0131 \u00f6demeyi reddetmektir. Fiyatlar y\u00fckselince \u00fccretlerde acil zam talep etmek laz\u0131m. Patronlar fiyatlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltirken biz de eme\u011fimizin fiyat\u0131n\u0131 y\u00fckseltmek zorunday\u0131z. \u0130\u015fyerlerinin kapat\u0131lmas\u0131n\u0131 izin vermemek laz\u0131m. \u0130\u015f\u00e7ilerin i\u015ften at\u0131lmas\u0131na izin vermemek laz\u0131m. \u201cEee, hani ayn\u0131 gemideydik!\u201d demeliyiz.<\/p>\n

\u0130\u015ften at\u0131lan i\u015f\u00e7iler, i\u015fverenleri iflas eden i\u015f\u00e7iler i\u00e7in somut bir \u00e7are \u00f6nermek laz\u0131m. Art\u0131k d\u00fcnyada bizim krizden bile daha acil bir kriz var. Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in yeni IPCC (H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 \u0130klim De\u011fi\u015fkli\u011fi Paneli) raporu art\u0131k insanl\u0131\u011f\u0131 geri d\u00f6n\u00fclmez, kitlesel a\u00e7l\u0131klar ve felaketlere yol a\u00e7acak iklim de\u011fi\u015fikli\u011finden korumak i\u00e7in \u00e7ok az vaktimiz kalm\u0131\u015f oldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131. \u0130\u015fsiz kalan i\u015f\u00e7iler \u00e7evre felaketler<\/span>in<\/span>e yol a\u00e7an projeler ve in\u015faatl<\/span>a<\/span>r yerine alternatif enerji ve \u00e7evreyi koruyan projelerde istihdam <\/span>yaratma<\/span> vakti geldi. Bu <\/span>i\u015f alanlar\u0131<\/span> zenginleri<\/span>n<\/span> vergilendirilmesi<\/span>, rantla b\u00fcy\u00fcyen \u015firketlere el <\/span>konulmas\u0131 yoluyla yarat\u0131labilir ve \u00f6yle de yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Sonu\u00e7<\/h2>\n

H\u00fck\u00fcmet, iktidar \u00e7evreleri ve b\u00fcy\u00fck sermaye bizi buralara kadar getirdiler. Onlar\u0131n sistemini, onlar\u0131n zenginli\u011fini savunmak i\u00e7in herhangi bir sorumlulu\u011fumuz yok ve olamaz. \u015eimdiden yoksullar\u0131n, emek\u00e7ilerin ve i\u015f\u00e7ilerin haklar\u0131n\u0131 savunmak i\u00e7in kollar\u0131m\u0131z\u0131 s\u0131vama vakti geldi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

D\u00f6vizle do\u011frudan ili\u015fkisi olmayan toplumun ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu, d\u00f6viz kurundaki y\u00fckseli\u015fin etkisini do\u011frudan hissetmedi. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 ay i\u00e7inde i\u015f\u00e7iler ve yoksullar bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ya\u015famlar\u0131nda daha derinden hissetmeye ba\u015flayacak.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1196,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[],"class_list":["post-1195","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundem"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1195","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1195"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1198,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1195\/revisions\/1198"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1196"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/marx-21.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}